Wednesday, July 18, 2012

Czasownik arabski (intro)

Z czasownikiem arabskim sprawa wydaje się bardzo prosta. Na pierwszy rzut oka. Czasy są właściwie dwa, niektóre gramatyki określają je jako formy. Można je określić jako dokonaną (służy do wyrażania czasu przeszłego) i niedokonaną (służy do wyrażania czynności teraźniejszych, trwających i przyszłych, od tej formy tworzy się tryb rozkazujący). Czasem dodajemy przedrostki, które mają podkreślić zwyczajowość akcji, jej przyszły aspekt itp. Odmiany są z grubsza regularne. Jednak jeśli wchodzi się głębiej w zagadnienia gramatyczne, okazuje się, że jest słowem "forma" czasownika określa się jeszcze inne zagadnienie gramatyczne. Ponadto trzeba też pamiętać, do której grupy odmiany należy dany czasowników, ale to akurat dotyczy większości języków.

Na początek ważna uwaga: w gramatyce arabskiej nie ma bezokolicznika. Weźmy na przykład: k-t-b, czyli źródłosłów, który oznacza czynność związaną z pisaniem, a także sh-r-b, oznaczający picie. To generalnie cecha języka arabskiego - najlepiej uczyć się tych źródłosłowów, bo od nich tworzymy kolejne słowa: czasowniki, rzeczowniki oznaczające przedmioty, miejsca, wykonawców czynności. Olbrzymia część czasowników składa się właśnie z tych trzech liter źródłosłowu. Trzeba jedynie pamiętać, że forma podstawowa części z nich powstaje po “włożeniu” między spółgłoski dwóch samogłosek “a”, dając “katab” lub “i”, dając w ten  sposób “shirib”.
Formą podstawową, oprócz "k-t-b" jest forma trzeciej osoby liczby pojedynczej czasu przeszłego, w tym przypadku "katab". W takim właśnie sposób są budowane słowniki - słowa są w nich poukładane bądź to rdzeniami, bądź według formy trzeciej osoby liczby pojedynczej (oczywiście mowa o czasownikach).

Inaczej też niż w gramatykach języków europejskich podaje się tabele odmian - w innej kolejności układane są poszczególne osoby, ale rzut oka na tabele odmian pokazuje logiczność takiego układu.
Najpierw tabele z odmianą czasownika w transliteracji, a następnie w pisowni oryginalnej. Uwaga: odmiana stosowana w dialekcie egipskim, w MSA wygląda to nieco inaczej.

Tabela odmiany: k-t-b / katab (pisać)
 osoba        osoba        cz. przeszły      cz. teraźniejszy  tryb rozkaz.
huwwa on katab yi-ktib
hiyya ona katab-it ti-ktib
humma oni katab-u yi-ktib-u
inta ty (r.m) katab-t ti-ktib i-ktib
inti ty (r.ż) katab-ti ti-ktib-i i-ktib-i
intu wy katab-tu ti-ktib-u i-ktib-u
ana ja katab-t a-ktib
iHna my katab-na ni-ktib


 osobacz. przeszły     cz. teraźniejszy tryb rozkaz. 
هوكتبيكتب
هيكتبتتكتب
همكتبوايكتبوا
أنتكتبتتكتباكتب
انتىكتبتيتكتبياكتبي
انتوكتبتواتكتبوااكتبوا
أناكتبتأكتب
احناكتبنانكتب
W przypadku czasu teraźniejszego poza przedrostkami dla konkretnych osób, często można usłyszeć dodatkowy przedrostek “bi-” wskazujący na oznajmujący tryb wypowiedzi. Daje to: بيكتب (bi-yiktib), بثكتب (bi-tiktib) itd. W pierwszej osobie liczby pojedynczej "bi-" zmienia się w "b-", bo "-i" eliduje przed samogłoską. (Prawdę mówiąc, w szybkiej wymowie, nawet "bi-" skraca się do "b-").
Należy zwrócić uwagę, że rdzeń do czasu teraźniejszego traci pierwsze “a”, stąd “ktab”. Tak jest w przypadku wszystkich trzech grup.
Warto też zwrócić uwagę, że w drugiej i trzeciej osobie liczby mnogiej (wy, oni) końcówki alef nie wymawiamy.

Tabela odmiany: sh-r-b / shirib (pić)
  osoba             cz. przeszły       cz. teraźniejszy   tryb rozkaz. 
huwwa shirib yi-shrab
hiyya shirb-it ti-shrab
humma shirb-u yi-shrab-u
inta shirib-t ti-shrab i-shrab
inti shirib-ti ti-shrab-i i-shrab-i
intu shirib-tu ti-shrab-u i-shrab-u
ana shirib-t a-shrab
iHna shirib-na ni-shrab


osoba  cz. przeszły     cz. teraźniejszytryb rozkaz. 
هوشربيشرب
هيشربثثشرب
همشربوايشربوا
أنتشربتتشرباشرب
انتىشربتيتشربياشربي
انتوكتبتواتكتبوااشربوا
أناشربتأشرب
احناشربنانشرب
Jak widać z tabeli, w czasie przeszłym w trzeciej osobie liczby pojedynczej rodzaju żeńskiego oraz w trzeciej osobie liczby mnogiej mamy “skróconą” formę “shirb”. Wynika to z elizji spowodowanej tym, że po rdzeniu następuję końcówką zaczynająca się od samogłoski.

Tabela odmiany: d-kh-l / dakhal (iść, wejść)
  osoba             cz. przeszły       cz. teraźniejszy   tryb rozkaz. 
huwwa dakhal yu-dkhul
hiyya dakhal-it tu-dkhul
humma dakhal-u yu-dkhul-u
inta dakhal-t tu-dkhul u-dkhul
inti dakhal-ti tu-dkhul-i u-dkhul-i
intu dakhal-tu tu-dkhul-u u-dkhul-u
ana dakhal-t a-dkhul
iHna dakhal-na nu-dkhul


osoba  cz. przeszły    cz. teraźniejszytryb rozkaz. 
هودخليدخل
هيدخلتتدخل
همدخلوايدخلوا
أنتدخلتتدخلادخل
انتيدخلتيتدخليادخلي
انتودخلواتدخلواادخلوا
أنادخلتأدخل
احنادخلناندخل
W tym przypadku różnica polega na tym, że w przedrostku czasu teraźniejszego występuje samogłoska “u”, dając “yu”, “tu” itd. Możliwy jest takkże, ale rzadszy, wariant z przedrostkiem “yi-” (itd.) w czasie teraźniejszym oraz “i” w trybie rozkazującym.

Share:

0 komentarze:

Post a Comment