Wednesday, May 2, 2012

Geniş zaman – powtórka

„Geniş zaman” to jeden z najczęściej używanych czasów w języku tureckim. Bardzo dużo ćwiczeń z tego czasu zawiera „Basic Turkish Course” opracowany przez amerykański Foreign Language Institute. Oferuje on sporo materiału audio, który pomaga przećwiczyć najważniejsze struktury językowe. „Geniş zaman” występuje m.in. w bardzo użytecznej frazie „teşekkür ederim”.

Podobnie jak w języku angielskim, turecki ma dwa czasy teraźniejsze (nie licząc angielskiego Present Perfect). Jeden z nich nazywa się „geniş zaman”, co można przetłumaczyć jako „czas ogólny/szeroki”. Jego główną rolą jest opisywanie działań ogólnych, bez szczególnego punktu początkowego lub końcowego. Po prostu tego nie wiemy. Najlepiej pokazać to na podobieństwie z językiem angielskim, bo w polskim funkcjonuje to nieco inaczej. Kiedy mówimy „He comes late” stwierdzamy, że ktoś zawsze/zwykle/często przychodzi późno. Gdybyśmy chcieli powiedzieć o konkretnym przypadku, w czasie teraźniejszym, powiemy: „he’s coming late”. W ten sam sposób funkcjonuje to w języku tureckim. Oczywiście, jak to często bywa, są wyjątki.
Gazete okur musun? Okurum.
Budowa nie jest taka prosta. Są trzy różne końcówki: -r, -ir, -er, w zależności od tematu czasownika (z pewnymi wyjątkami). Kiedy już dodamy śródrostek „geniş zaman”, dodajemy końcówkę osobową. Należy pamiętać, że nie ma końcówki w przypadku trzeciej osoby liczby pojedynczej. Ponadto: mają zastosowanie zasady harmonii samogłoskowej.
Śródrostki „geniş zaman”:
*-r kiedy temat czasownika kończy się samogłoską
dinle-r (słucha)
*-er/-ar kiedy temat ma tylko jedną sylabę i kończy się spółgłoską
bak-ar (patrzy)
gid-er (idzie)
*-ir/-ır/-ur/-ür kiedy temat ma więcej niż jedną sylabę i kończy się spółgłoską
getir-ir (przynosi)
bırak-ırsın (patrzysz)

Przykłady
Geç gelir. – Przychodzi późno (zwykle, zawsze).
(Geç geliyor. – Przychodzi późno (W tym momencie – po polsku nie brzmi to zgrabnie.)
Gazete okur musun? – Czy czytasz/czytujesz gazetę/gazety? (często, regularnie)
Ağustos ayında buğday toplarlar – W sierpniu zbierają zboże (zwykle).
Ben Türkçe konuşurum – Mówię po turecku (generalnie).

Wyjątki
Niektóre czasowniki z jednosylabowym rdzeniem nie przyjmują śródrostka –er, ale -ir:
al-        alır (brać, kupować)
bil-      bilir (wiedzieć)
bul-     bulur (znajdować)
gel-      gelir (przychodzić)
kal-     kalır (pozostawać)
ol-        olur (stać się)
öl-        ölür (umierać)
dur-     durur (zatrzymywać się, stać)
var-     varır (przyjeźdżać, przybywać)
ver-     verir (dawać)
vur-     vurur (strzelać, uderzać)
gör-     görür (widzieć)
san-     sanır (myśleć)

Poza tym ogólnym znaczeniem, podobnie jak w języku angielskim, turecki „czas ogólny” może mieć także inne znaczenia:
*składanie obietnic lub zapowiadanie mających nastąpić czynności:
Yarın gelirim. – Przyjdę jutro.
*czynienie sugestii (z końcówką czasu przeszłego, na polskim tłumaczone najczęściej trybem przypuszczającym):
Kahve içerdim. – Napiłbym się kawy.
Doktora gidersin. – Powinieneś pójść do lekarza.
*uprzejme prośby:
Tekrarlar mısın? – Czy mógłbyś powtórzyć?
*niektóre sformułowania idiomatyczne:
Olur mu? – W porządku? Zgadza się?
Bakar mısınız? – Czy mógłby Pan podejść? (do kelnera)
*popularne wyrażenia, sformułowania, przysłowia:
Teşekkür ederim. – Dziękuję. (Nie oznacza bynajmniej, że jestem zawsze wdzięczny, ale raczej, że dziękuję w tym momencie.)
Tebrik ederim! – Gratuluję!

Formy przeczące mają własny śródrostek: -mez, czasem skracany do -me. Wygląda to następująco:
ben       gel-me-m
sen       gel-mez-sin
o           gel-mez
biz        gel-me-yiz
siz        gel-mez-siniz
onlar   gel-mez-ler

Jednak w pytaniach przeczących, śródrostek jest regularny we wszystkich osobach:
gelmez miyim?
gelmez misin?
gelmez mi?
gelmez miyiz?
gelmez misiniz?
gelmezler mi?

(Przykłady pochodzą z książki „Colloquial Turkish” J. Aarssena & A. Backusa.)

Share:

0 komentarze:

Post a Comment